تبلیغات
دانستنیهایی مفید ازهمه جا ،از همه چیز ،برای همه - آب رسانی و باغ آرایی باغ فین كاشان
  • تعداد مطالب :
  • آخرین بروزرسانی :
  • تعداد افراد آنلاین :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :

entry آب رسانی و باغ آرایی باغ فین كاشان

باغ فین كاشان
چشمه یكی از مهمترین منابع آب زیرزمینی است. آب چشمه ها اغلب در نواحی كوهستانی و مرتفع ظاهر می شود و در زیر دست آنها زمینهای قابل كشت قرار دارد كه شرایط اقلیمی مناسبی برای سكونت در اطراف آنها فراهم است

آب رسانی و باغ آرایی

قبل از آنكه به چگونگی نحوة آب رسانی باغ فین اشاره كنیم، مختصراً در مورد منابع آب و طرق آبیاری در عهد باستان مطالبی را بازگو می نمائیم.

آنچه مسلم است در سراسر فلات پهناور ایران حتی در نقاطی هم كه مقدار بارندگی سالیانه افزایش دارد كشاورزی بدون آبیاری مصنوعی مقدور نبوده و نیست. بنابراین از روی اطمینان كامل میتوان گفت كه پایه های تمدن ایران باستان، همیشه بر اصول آبیاری مصنوعی استوار بوده است.

چشمه یكی از مهمترین منابع آب زیرزمینی است. آب چشمه ها اغلب در نواحی كوهستانی و مرتفع ظاهر می شود و در زیر دست آنها زمینهای قابل كشت قرار دارد كه شرایط اقلیمی مناسبی برای سكونت در اطراف آنها فراهم است.

حمدالله مستوفی در نزهته القلوب به چهار نوع آبیاری اشاره دارد :

1-آبیاری دستی                                            2- آبیاری از رودخانه

3- آبیاری بوسیله كاریز(از طریق چشمه)        4- آبیاری به مدد چاه

عمده ترین بهره برداری از آب و آبیاری مصنوعی، از طریق كاریز و چاه بوده است. یكی از موارد بسیار پر اهمیت در احداث باغها، چگونگی و نحوه آبرسانی آنهاست. آب وسیله اساسی و مایه حیات باغ است و از طرفی منبع آن نیز حائز اهمیت فراوان می‌اشد.

در احداث باغهای ایرانی كه غالباً در دامنه تپه ها قرار دارند اصول مستقیم هندسی و ردیفها و زاویه های مرتب رعایت می شود. در اینگونه باغها شیب در نظر گرفته شده است و خیابانهای اصلی یا فرعی از سمتی كه بلندتر است آغاز شده و غالباً تا انتهای باغ امتداد می یابد. اصلی ترین عاملی كه همواره  به باغهای ایرانی حیات می بخشد آب جاری است. كه در اطراف باغ و از طریق جویبارها و جوی‌های كم شیب و مارپیچ به حركت در آمده و منظره پر هوای باغ را دلپذیر می‌نماید.

آب قنات، در جدولها و جویهای منظم قرار گرفته و با گذر از نهر اصلی به مثابه رگ و شریان اصلی باغ به نحوی به نهرها و جدولهای فرعی جریان پیدا می‌كند. این نوع روش آبیاری مسلماً در طراحی باغ تأثیر گذار بوده و یا بعبارت دیگر طراحی باغ بر اساس این امر صورت می گرفته است.

بر اساس گذر آب و تقسیم بندی باغچه ها و محورهای اصلی و فرعی بوجود آمده، می توان یك تقسیم بندی در طرح باغها را انجام داد. بعنوان مثال در باغ فین محور اصلی تقریباً در وسط باغ روبروی ورودی اصلی قرار گرفته و باغچه‌ها و كرت‌ها در دو طرف آن، و علاوه بر یك محور فرعی كه موازی محور اصلی است دو محور دیگر در كنار دیوارهای باغ قرار داد.

طرح آب رسانی باغ فین بافتی شطرنجی دارد. در حالیكه سازندگان، سیستمی جالب را برای آبیاری كرت ها بوجود آورده، سعی كرده اند كه بهترین وجه نیز آب را نمایش دهند. به همین دلیل سطوح را طوری انتخاب كرده اند كه جریان آب بخوبی نمایش داده شود. پله پله كردن جریان ملایم آب و تند و پر سر و صدا كردن آن، یكی از این روشهاست.

اهمیت وجودی این بنا (باغ فین)، وجود و گردش آب در آن است كه ضامن بقا و حیات آن شده است. تكرار و گردش آب در این باغ موهبتی الهی است كه كمتر ضمیر انسان متوجه آن می شود. و این همه بخاطر زندگی ماشینی امروزی است كه به ما مجال نمی دهد به این نعمت خدادادی بیشتر فكر كنیم.

گردش آب در باغ فین ریشه در سنن باستان دارد.

«باغها در ایران با توجه به چگونگی زمین و میزان آب، از زمان‌های دیرین به شیوه‌های گوناگون ساخته می‌شده‌اند. یكی از این شیوه ها باغی است كه در دامنه كوه احداث می‌گردد و ساختمان آن در بالاترین نقطه باغ و زمین آن بصورت پلكانی است و آبشارهایی از هر طبقه سرازیر می‌شوند. بعنوان نمونه از جمله این نوع باغها، می توان باغ تخت شیراز یا باغ فین كاشان را نام برد».

باغ آرایی

وسعت و اشكال باغهای ایرانی كه اكثراً در مناطق گرم و خشك بوجود آمده اند بستگی به میزان آبی دارد كه در مجاور آن از چشمه های طبیعی یا از طریق كاریز جاری است، خرمی و وسعت این باغها بستگی به اصل اساسی آب دارد البته زمینهای حاصلخیز و شیب دار نیز از عوامل مؤثر در شیوة باغ آرایی و وسعت باغ می‌باشند.

باغ فین از معدود باغهای سنتی و تاریخی ایران است كه بواسطه چشمة فین سالهاست كه به حیات خود ادامه میدهد. بیرون باغ آب كم و زمینها خشك می باشد ولی در محوطه باغ، فراوانی و فوران آب باعث حیات و شادابی باغ فین شده است.

یكی از ویژگی های باغ فین وجود سروهای مخصوص این منطقه است كه به سرو فینی معروف گردیده است. این نوع سرو با قامتی بلند و كشیده و زیبا و به رنگ سبز متمایل به سیاه به این باغ وجها ای دیگر بخشیده است. در بررسی های انجام شده بیش از 800 درخت سرو و با نشاط در این باغ وجود دارد. علاوه بر آن تعدادی درختان بید و انجیر نیز در لابلای درختان باغ دیده می‌شود.

از دیگر خصوصیات باغ فین نظم در كشت درختان است. درختان را در یك ردیف در باغچه های منظم كاشته اند و هر چند روز یكبار سهمی از آب فین در جوی های فرعی به مصرف درختان این باغ می‌رسد.

گل‌كاری باغهای ایران شیوة خاص خود را دارد. در باغهای ایران بسیار طبیعی‌تر است كه گلها بطور در هم آمیخته در زیر درختان و كنار جویهای آب كاشته شوند. در باغ فین نیز انواع گلها در گروهها و اشكال متفاوت كاشته شده اند. اما چون باغهای ایرانی در نواحی گرم و خشك ایجاد شده اند اغلب دارای درختان سایه دار و انبوه، مانند سرو، كاج و چنار بوده و متر در آن پرورش گل و بوته و چمن به چشم می‌خورد.

فردریچاردز در این مورد می نویسد:«باغهای ایرانی در اولین نظر باغهای ایتالیا را بخاطر شخص می آورد. زیرا در هیچ محل دیگر در ایران این همه درخت سرو را نمی توان مشاهده كرد.»

از جنبة باغ آرایی، اصول مستقیم هندسی و ردیف ها و زاویه های مرتب در باغ فین رعایت شده است. شیب زمین در نظر گرفته شده و خیابانهای اصلی یا فرعی از سمتی كه بلندتر است آغاز شده تا انتهای باغ امتداد یافته و خیابانهای دیگر نیز از آنها جدا گردیده است، همچنین در محوطه سازی آنها تقسیمات متقاطع و صلیب دار انجام گرفته و جویها و آب شیبها و حوضها در بین آنها ساخته شده است.

بطور كلی باغ فین به لحاظ آب رسانی و باغ آرایی یكی از معدود باغهای سنتی ایران است كه شكل اولیه خود را حفظ كرده و از لحاظ شكل باغچه بندی قابل مقایسه با اكثر باغهای سنتی خصوصاً باغ چهلستون است كه كوشك مركزی در وسط و اطراف آن باغچه بندهای متعدد قرار گرفته است.

الف: كیفیت و تقسیم بندی كلی آب چشمه سلیمانیه

آب چشمة سلمانیه فین دارای خواصی است كه سالها زبانزد خاص و عام بوده است از جمله در گذشته كه وسائل آزمایشهای علمی وجود نداشت مردم معتقد بودند چون آب چشمة سلیمانیه دارای مواد جیوه‌ای است كه با آب مخلوط می‌باشد لذا برای انواع بیماریهای پوستی و مزاجی بسیار مؤثر و سودمند است و به لحاظ اینكه درجه حرارت طبیعی آن در زمستان نیز برای استحمام مناسب است در تمام اوقات سال سكنه شهر و روستا برای شستشو بدانجا می‌شتافتند.

 

ب-شبكه آب رسانی باغ فین

یكی از مهمترین وجوه تمایز باغ تاریخی فین با سایر باغهای ایران نحوة آب رسانی آن است. ظرافت مهارت در این سیستم به گونه ای است كه بدون استفاده از هیچ نیروی محركه ای و تنها با استفاده از اختلاف سطح دهها فواره آب با جهش آب یكسان شبانه روز در جویها آب فوران داشته و هیچگونه افت فشاری در آن دیده نمی شود. و این در حالی است كه طبق قانون هیدرولیك هر چه طول لوله مایعات بیشتر باشد افت آب نیز زیادتر است. در این سیستم با استفاده تنبوشه های سفالی به فاصله های مساوی و معین فواره هایی را تعبیه و آب را در محورهای عمود بر هم دور تا دور باغ به گردش در آورده اند معلوم نیست این سیستم پیچیده توزیع آب كار چه كسی یا چه كسانی است. ولی آنچه از نقل قولها برمی آید، بعضی آنرا به غیاث‌الدین جمشید كاشانی و برخی دیگر به شیخ بهایی نسبت می‌دهند.

آبی كه وارد باغ می شود بخشی از آب چشمة سلیمانیه اساست كه با عبور از محل چشمه مردانه و زنانه، تمام مسیرهای اصلی و فرعی آب را در باغ فین طی كرده پس از خروج به مصرف مزارع و باغهای اطراف فین كوچك و بزرگ می‌رسد.

آب چشمة فین پس از طی یك مسیر دو كیلومتری از كوهپایه‌های دندانه تا صفه چشمة مردانه، وارد استخر نسبتاً بزرگ این محل می شود. این استخر هشت ضلعی است و محیط آن 5/41 متر و عمق آن 35/1 متر میباشد. آب از دهانه ای به طول 55/1 متر از ضلع جنوبی استخر بیرون آمده سپس در جویی بسیار پهن و كوتاه ولی كم عمق به عرض 5/3 متر جاری می گردد. این محل را اصطلاحاً لته گاه یا آب پخشیان میگویند. زیرا در این محل است كه آب به دو شعبه اصلی تقسیم می شود. یك شعبه آن از پشت دیوار شرقی باغ فین گذشته به سوی باغ و آسیاب كلانتر هدایت می شود و شعبه دوم وارد چشمة زنان می گردد.

به هر حال آنچه در اینجا مورد نظر است آب شعبة دوم چشمة سلمانیه است كه در قسمت چشمة زنان جهت آبیاری و آبرسانی باغ به شعبات مختلفی تقسیم میشود. در حقیقت تقسیمات اصلی آب داخل باغ فین از این محل(چشمة زنانه) شروع می‌شود، زیرا در همین محل آب به سه قسمت نسبتاً مساوی تقسیم می‌گردد.

یك قسمت از آب به طرف شرق باغ رفته وارد شتر گلوی قاجار می گردد و قسمت دوم از طریق كانال زیرزمینی موربی به سوی حوضخانه وسط شتر گلوی صفوی هدایت می شود و سومین قسمت با عبور از زیر اطاق شاه نشین وارد حوض جوش شده، از آنجا آب حوض مقابل و فواره‌های آن را تأمین می‌نماید.

هر سه شعبه آب پس از خروج و چرخش آسیاب آبی مجاو باغ(موسوم به آسیاب سروی) و طی مسافتی كوتاه (بطرف شمال) با آبی كه از سرچشمة مردانه جدا و داخل فین می شود بهم پیوسته، به مصرف مزارع و باغهای فینِ بزرگ و كوچك می‌رسند.

در منتهی‌الیه جنوب باغ نصف آب چشمه، یعنی یك شعبه از دو شعبه آب وارد محوطه جوی چشمه زنان می شود و هنانطور كه گفتیم تمام آب در این محل بطور نسبتاً مساوی تقسیم می‌گردد.

پ- ساختمان آبرسانی چشمة مردانه و زنانه

ساختمان این بنا كه در بیرون محوطه باغ و در منتهی الیه جنوب آن قرار دارد، عبارت از دو صفه سرپوشیده شمالی و جنوبی كه هر یك با سه دهنه طاق و دو ستون با قوسهای خوابیده در مقابل یكدیگر ساخته شده اند. برای دسترسی به این دو صفه كه حدوداً چهار متر از كف زمینهای اطراف گودتر است باید از پله های بزرگ قرینه كه در شرق و غرب آن قرار گرفته، عبور كرد. ریشه اصلی این بنا كه به چشمة مردانه معروف است. طی سالیان گذشته تغییراتی اساسی در آن انجام گرفته و به زمان صفوی مربوط است. مظهر اولیه چشمة سلمانیه در حدود یك كیلومتری غرب باغ وجود داشته كه در زمان شاه سلیمان صفوی آب را بوسیلة قنات به مظهر فعلی آورده‌اند. «آثار موجود نشان می‌دهد كه آب چشمة قبلاً در سطح زمین پخش می شده است چنانكه هم اكنون در سطح زمین قسمت غربی باغ فین آثار زیادی از رسوبهای آهكی چشمه‌ای مخلوط با رس دیده می‌شود. در این رسوبات آثار گیاهی نیز مشاهده می‌گردد.

بین دو صفه ای كه آب در آنجا ظهور می‌كند استخر هشت گوش بزرگی دیده می شود كه اولین جایگاه ظهور آب چشمة فین است. در این محل آب به دو قسمت تقسیم میشود. یكی از طریق جوی بطرف شرق برای آبیاری مزارع فین بزرگ جریان می یابد و دیگری مستقیماً به داخل باغ فین كه فاصلة چندانی با آن ندارد هدایت می‌شود.

ساختمان چشمة مردانه چون همواره مورد رفت و آمد و استفاده های گوناگون اهالی فین كاشان و توابع بوده طبعاً دستخوش خرابی ها و تغییرات مختلف گشته است. و در آنجا مرمتهایی بعمل آمده، در مورد چگونگی این تعمیر بر روی كتیبه كاشی فیروزه ای صفه جنوبی چنین آمده است:

« این بنا كه مظهر چشمة سلیمانیه است در زمان شاه سلیمان صفوی ساخته شد و یكی دوبار هم تعمیر گشته بود. اخیراً به همت یك نفر بارزگان كاشانی مقیم تهران به نام حاج سید محمود لاجوردی، زیر نظر استاد نصرالله آبادی، معمار كاشانی به سال 1358 و 1359 خورشیدی تعمیو و احیا گردید».

چشمة زنانه

این محل كه هم اكنون فاقد هر گونه معماری با ارزش و در خور اهمیت است، در مجاورت بنای شتر گلوی فتحعلی شاهی قرار دارد و با یك در ورودی به محوطه باغ ارتباط پیدا می كند در این محل كه با دیوار كشی از چشمة سلیمانیه جدا و جزء بناهای باغ محسوب می شود. اخیراً تعمیرات اساسی انجام پذیرفته و مورد استفاده قرار گرفته است.

یك قسمت از آبی كه به چشمة مردانه وارد می شود از داخل چشمة زنانه میگذرد و در این محل به چند قسمت تقسیم شده، داخل باغ می شود. دیوارهای اطراف و محوطة چشمة زنانه اخیراً تعمیر و بازسازی شده است. هنوز در بعضی قسمتهای این چشمه آثاری از عماری قدیم همچون طاق بندها و طاقچه ها دیده می شود. و چون قبلاً دارای استخر و محل آبتنی زنان بوده به چشمة زنانه شهرت یافته است.

ت-ساختمان حوضها، استخرها،پائسویه ها و فواره‌ها

بر اساس ویژگی‌های اكولوژیكی در كشور ما، كه بیشتر مناطق آن خشك و كم آب است برای ایجاد محیطی آرام و خنك و پر سایه، چاره ای جز احداث جویهای آب در تمام طول باغ نمی باشد كه معمولاً در تقاطع ها، این جویها به حوضچه های كوچك و بزرگ منتهی می شود. این جویها غالباً از حوضخانه عمارت باغ، آغاز و در فاصله های منظم با استفاده از شیب طبیعی زمین با تكرار آب شیبهای كوتاه و تأمین آب فواره های مسیر به داخل حوضچه ها روان می گردد.

آب نماها از ضروری ترین عناصر ایجاد باغ محسوب می‌شوند و معمولاً بعد اصلی آن در جهت طول ساختمان و به شكل مستطیل، مربع، چند ضلعی و بیضی است. گاهی در داخل عمارت باغچه‌های قدیمی نیز آب نما ساخته می‌شود كه اصطلاحاً به آن محل «حوضخانه» می‌گویند. همانند حوضخانه صفوی و حوضخانه قاجار باغ فین كه در وسط و جنوب شرقی این باغ احداث گردیده است.

ساختمان این عمارتها و بنای حوضخانة آن بدین جهت است كه ساكنان باغ بتوانند در روزهای گرم تابستان بویژه هنگام نیمروز در كنار آب نما به استراحت بپردازند. از طرف دیگر، جدول بندی و جوی سازی به همراه احداث استخر یا حوض های منظم در باغها خود دلیل جلوگیری از هدر رفتن آب است و می‌توان گفت چگونگی آبیاری و لزوم جلوگیری از هدر رفتن آب، طرح باغها را تعیین می‌كند.

یكی از مسائل دارای اهمیت و مهم در باغ فین وجود حوض یا استخر با اندازه های متفاوت می باشد. اندازة این آبگیرها از مساحت یك استخر بسیار بزرگ تا حوضی چهار گوش و كوچك و متفاوت است. این حوضها و استخرها غالباً در محورهای عمود بر هم یا محورهای اصلی حیات باغ قرار گرفته‌اند.

علاوه بر استخر بزرگ جلوی شتر گلوی صفوی دو حوض كوچكتر در داخل حوضخانه قاجار و دیگری در داخل حوضخانه صفوی ساخته شده است. در جبهة جنوبی شتر گلوی صفوی  ما بین این بنا و اتاق شاه نشین دو حوض دیگر كه یكی حوض داراز و دیگری حوض جوش نام دارد زیبایی خاصی به این محل داده است. به جز این استخرها و حوضهایی كه از آنها نام بردیم حوضچه های كوچك دیگری نیز در محورهای عمود بر هم جویهای اصلی باغ فین ساخته شده است. در اطراف این حوضها و استخرها فواره های كوچكی تعبیه شده است. این فواره های سفالی، یكی دیگر از عوامل تزئینی اطرف استخرها و جویهای آب هستند.صدها فواره بدون هیچگونه فشار یا نیروی محركه ای در حال فوران است.

بطور كلی صدای آب همیشه برای ایرانیان مطلوب و دلپذیر بوده است و صدای آب این فواره ها می تواند برای لحظاتی انسان را به شادی و نشاط دعوت می‌كند.

احداث باغ در زمین‌هایی كه شیب مختصری دارند موجب پیدایش جویهاو فواره هایی گردیده كه آب آنها با سرو صدا می ریزد. اختلاف سطح و شیب زمین در باغ فین عامل اصلی تحرك فواره هایی است كه ساختمان اصلی و چگونگی آب رسانی آنها از طریق تنبوشه انجام می‌گیرد.

تنبوشه های سفالی، كانالهایی باریك هستند كه با عبور از زیر زمین(وسط جوی آب اصلی) و با استفده از خاصیت فیزیكی و اختلاف سطح شیب زمین، فواره های سفالی را كه به فاصلة معینی تعبیه شده اند به جوشش وا می دارند. غالباً مجرای اولیه این تنبوشه ها از طریق مجرای تعبیه شده در بدنه حوضها و استخرهاست كه بدانها ارتباط دارد. لازم است در این قسمت به چگونگی ساختمان تنبوشه ها اشاره كنیم:

تنبوشه كانالی است ارتباطی كه مسیر جریان آب در آنها انجام می پذیرد و به دو دلیل در مجرای آب نصب می شود، یا آنكه نقب حفر شده آب را فرو می برد و یا برای جلوگیری از نفوذ پلیدی‌ها در آب است.

شیوه ساخت و بكارگیری تنبوشه ها باید چنان باشد كه یكی از دو سرش از سر دیگر فراختر باشد تا در هنگام نصب سر تنگ به اندازة دو انگشت در داخل سرگ وی جای گیرد. در ضمن طول تنبوشه ها بایستی حداقل چهار برابر قطر دایره سرفراخ آن باشد و هر چه بلندتر باشد نشانة آن است كه چسبندگی خاكش بیشتر بوده و دوامش نیز بیشتر است. ضخامت سفال سرتنگ تنبوشه باید كمتر از سر فراخ آن باشد و گل آن خوب و آنرا خوب پخته باشند وقتی تنبوشه ها آماده شد باید محل تنبوشه را مانند راه آب به طوری حفر كنند كه اگر كف آنرا با نخی طراز كنند هیچ گونه بلندی و پستی در آن دیده نشود و نیز باید محل خروج آب بقدری از محل ورود آن در تنبوشه پائین تر باشد كه جریان طبیعی آب ادامه یابد.

در نخستین گام باید ابتدا اولین تنبوشه را در محل نقب طوری قرار داد كه جریان آب از دهانة فراخ آن وارد و از دهانةتنگش خارج گردد. سپس سر تنگ تنبوشه را باید تا اندازه دو انگشت با خمیر آهك اندود كرد و آنرا در داخل سرگ و تنبوشه قبلی جای داد و محل اتصال را با همان خمیر آهك محكم كرد و نیز باید در فاصله هر صد زرع در داخل این تنبوشه ها هواكشی باقی گذارد تا از تراكم باد و هوا و در هم شكستن تنبوشه‌ها جلوگیری شود.

هنگامی كه كار نصب تنبوشه ها پایان پذیرفت باید حداقل سه روز آن محل را به حال خود گذاشت و بعد از این مدت، آب را به آرامی در آن به جریان انداخت. در صورت عدم نفوذ آب به خارج تنبوشه ها اطراف آن را با خاك و گل رس پر كرده تا زیر آنها خلی نماند. ضمناً اگر قبل از كار گذاردن تنبوشه ها آنها را با روغن یا پی مذاب رو مالی كنند دوام تنبوشه ها بیشتر خواهد شد.

در سیستم آبرسانی باغ فین نیز از همین شیوه استفاده كرده اند با این تفاوت كه در طول چند عدد تنبوشه یك فواره سفالی بكاربرده تا از این طریق به زیبایی جوهای كاشی شده بیافزاید.

 

برچسب ها :قنات ,چشمه ,باغ آرایی ,حوضخانه ,

author نوشته: سعید طهماسبی دهكردی date تاریخ: چهارشنبه 2 دی 1388 date نظر