تبلیغات
دانستنیهایی مفید ازهمه جا ،از همه چیز ،برای همه - آیا می دانید ماه چه خصوصیات زمین شناسی دارد ؟‌
  • تعداد مطالب :
  • آخرین بروزرسانی :
  • تعداد افراد آنلاین :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :

entry آیا می دانید ماه چه خصوصیات زمین شناسی دارد ؟‌

ماه


سطح ماه

ماه یكی از اقمار است كه با چشم غیر مسلح به سهولت از زمین رویت می‌شود و

علاوه بر آن علائمی نیز روی آن مشخص است كه با تلسكوپ ماهیت آنها مشخص می‌شود. این علائم عبارتند از:دهانه‌ها- دریاها- كوه‌ها- گنبدها- رود بسترها و رگه‌ها، كه هر كدام از موارد فوق ویژگی خاصّی را شامل می‌شوند.

 

الف-دهانه‌ها: نشا نه های بر جسته ای هستند ،حلقوی شكل شبیه دها نه ها ی آتشفشانی روی زمین.این چاله‌های حلقوی شكل ازنظر اندازه متفاوت بوده به طوری كه قطرآنها از یك متر تا240كیلومتر می‌رسد. دیواره‌ی چاله‌ها نیز ارتفاع متفاوتی دارند برخی از آن‌ها دیواره‌های بلند به ارتفاع 4 تا 6 كیلومتر و برخی ارتفاع نیم متر دارند. تعداد دهانه‌هایی كه شعاعشان بیش از 5/1 كیلومتر است بالغ بر 100000 می شود . این دهانه ها در سه چهارم از سطح ماه كه پوشیده از نواحی ناهموار كوهستانی هستند و یك چهارم از آن كه توسط دریاها اشغال شده یافت می شوند . همچنین گاهی دهانه هایی در داخل دهانه های دیگر وجود دارند .

دهانه های بزرگ سطح ماه را به اسم دانشمندان و فیلسوفان برجسته نامگذاری كرده اند . برخی از این اسامی در این سوی ماه و آن سوی ماه بر روی شكل مشخص است و در مورد منشاء دهانه های ماه دو نظریه وجود دارد: عده‌ای از دانشمندان معتقدند كه دهانه‌های سطح ماه منشاء آتفشانی دارند عده‌ای دیگر این دهانه ها را در نتیجه برخورد شهاب سنگ‌ها می‌دانند.

دریاهای ماه

 

 

ب دریاها : این نام را گالیله در اوایل قرن هفدهم به غلط بر ناحیه های تیره تر و هموارتر ماه نهاد به احتمال زیاد این دریاها یك زمانی دریاهایی از گدازه مذاب بوده اند و در این صورت دیر زمانی است كه این گدازه ها سخت شده و پوسته صلبی را به وجود اورده اند . تفاوت آن ها در حال حاضر قسمت های دیگر سطح ماه در این است كه نور را به میزان كمتریس منعكس می كنند یعنی نسبت بازتابش كم است. حد و مرز بسیاری از این دریاها مشخص شده و بر آن‌ها نامی نهادشده است. مانند دریای بحرانها‌ـ دریای حاصلخیزی ودریای آرامش كه در شكل زیر مشخص شده است. بعضی از این دریاها به هم مرتبط هستند و قطر آن‌ها بالغ بر صدها كیلومتر می‌شود .

پ كوهها: در سطح ماه تعداد زیادی سلسله كوه و نیز بسیاری قله‌های منفرد وجود دارد برخی از این سلسله كوهها را به همان اسم سلسله كوه‌های زمین نامگذاری كرده اند مانند آلپ و آپنین و بر بعضی از ان ها نام ریاضی دانان و منجمان بزرگ را گذاشته اند . ارتفاع بعضی از كوهها ماه خیلی ببیشتر از كوههای زمین است بعضی از قله های سلسله جبال لایب قیتس كه در نزدیكی قطب جنوب ماه قرار دارد ارتفاعشان بیشتر از اورست است .

 

ت- گنبدها : بر سطح ماه تعداد زیادی گنبدك وجود دارد اسن گنبدكها بی شباهت به كوههایی بر سطح زمین نیستند كه منشاء آتشفشانی دارند .

 

ث رود بسترها : رود بسترها شكاف های طولانی بر سطح ماه هستند برخی باریكند و برخی عرضی بیش از یك و نیم كیلومتر دارند و به صدها كیلومتر ادامه دارند .

 

ج رگه ها : رگه هایی به رنگ روشن در سطح ماه وجود دارند كه از چند دهانه بزرگ و در همه جهات منشعب می شوند . ان ها را در حوالی ماه تمام بهتر از هر وقت دیگر می توان دید این رگه ها 15 تا 20 كیلومتر عرض دارند و مواقعی نیز به شعاع 800 تا 3000 كیلومتر تا سطح دیگر ماه می گسترند .

 

شتاب گرانش سطحی ماه :

شتاب گرانش سطحی ماه فقط یك ششم شتاب گرانش زمین است . این كمیت را به آسانی می توان از روی ارقام شعاع و جرم ماه محاسبه كرد بنابراین وزن هر جسم بر سطح ماه تنها یك ششم وزن آن بر سطح زمین است و جسمی كه به هوا پرتاب می شود در ماه شش برابر بیشتر بالا می رود تا زمین نیروی گرانشی خیلی كم موجب شده تا گازهای جوی از ماه بگریزند و اگر ماه زمانی دارای جو بوده آن جو مدت ها پیش از سطح آن گریخته است تحقیقات نیز فقدان جو را در ماه ثابت می نماید و اشعه های خورشید كه مماس بر سطح ماه می گذرند منكسر نمی شوند . همچنین طیف نور ماه همان طیف نور خورشید است از این رو گازی در سطح ماه وجود ندارد .

 

زمین شناسی ماه :

ماه همیشه توجه زمینیان را به خود جلب می كرده و از قدیم آن را صفحه ای رنگ پریده و برادر خورشید تصویر می نموده اند كه در حالتی ثابت نظاره گر زمین است ! چه همیشه یك طرف آن در معرض دید ما قرار دارد .

بعد از ماموریت آپولوها و متعاقب آن ها لوناها، توجه محققین به ماه جلب شد و درباره پستی و بلندی، ساختمان درونی، نوع سنگ‌های سازنده، تاریخ پیدایش و منشاء آن به بحث پرداختند و به این ترتیب در طی 20 سال اخیر پس از نمونه برداری و تحقیقات مداوم علم ماه شناسی وارد مرحله جدیدی شد و در زمره علوم زمین شناسی قرار گرفت . مسلماً تا قبل از پروژه های مه نوردان اطلاعات مربوط به ماه جنبه فرضی داشت در حالی كه امروزه واقعیات و داده های یشتری در دسترس محققین قرار دارد و به همین دلیل این علم به سرغت رو به ترقی نهاده است .

اصولاً سطح ماه از دو بخش مجزا تشكیل یافته است :

الف دریاها كه رنگ تیره داشته و مسطح بوده و گودی‌های ماه را تشكیل می‌دهند.

ب كوهستانها كه به رنگ روشن و ناهموار است و دریاها را احاطه كرده اند .

 دریاها شكل مدور بسیار مشخصی دارند و در سطح ماه پراكنده اند . دریاها در سطح مرئی ماه وجود دارند . ( آلگر 1985 ) سطح مخفی آن تماماً كوهستانی است و در این مورد هنوز توضیحات قانع كننده ای عرضه نشده است .

می توان ادعا نمود كه پس از ماموریت آپوبلو 11 و فرود آن در دریای آرامش و نمونه برداری هایی كه به وسشیله فضا نوردان انجام شد توانستند سنگ های ماه را برای اولین بار یعنی در ماه اوت 1969 در شهر هوستون ایالات متحده مورد آزمایش قرار دهند. ابتدا احتمال وجود موجودات میكروسكوپی در سطح ماه و امكان آلودگی باعث شد تا نمونه ها در مكان محفوظی قرار گیرد و پس از ضد عفونی كامل آزمایش ها آغاز شد .

 

اقسام سنگ های ماه :

قبل از هر چیز باید خاطر نشان كنیم كه وزن حجمی ماه 5/3 ولی وزن حجمی سنگ های بازالتی آن 3 است . بنابراین باید قبول نمود كه در زیر دریاهای ماه ماده ای با وزن حجمی بیشتر قرار دارد كه این مسئله با ناهنجاری های ثقلی مثبت آن تطبیق می نماید این ماده را ماسكون ( یعنی توده متراكم ) می گویند .

اقسام سنگ های ماه عبارتند از :

1-   مطالعات اولیه ثابت نمود كه سنگ‌های برداشته شده از خاك اطراف محل فرود سفینه فضانوردان گدازه آتشقفشانی از نوع بازالت بوده و شباهت بسیار به بازالت های زمینی دارد . ضمناً خاكی كه به صورت پودر دانه ریز به رنگ خاكستری سطح زمین آن را می پوشاند از نوع بازالتی است . اولین نتیجه حاصل از تجزیه شیمیایی ثابت نمود كه سنگ های بازالتی مذكور فقیر از آهن بوده ( نسبت به بازالت های زمینی ) كه خود مساله قابل بحثی به دنبال دارد .

2-    یكی از نتایج جالبی كه از تجزیه شیمیایی سنگ های ماه به دست آمد كمبود عناصر خاك های نادر، در آن به اثبات رسانید كه در مقایسه با انواع زمینی بسیار كمیابند به استثنای اوروپیوم كه مقدار آن به نحوی بارز زیاد است .

اوروپیوم از عناصری است اصولاً در پلاژیوكلازها متمركز می شود با توجه به رنگ روشن كوه های ماه ، جان وود ، زمین شناس معروف امریكا اعلام نمود كه كوههای ماه سرشار از پلاژیوكلاز بوده و به همین دلیل برای اولین بازر اعلام كردند كه كوههای ماه از آنورتوزیت ساخته شده است ( یعنی سنگ باریكی كه در آن پلاژیوكلازهای باریك بسیار فراوان است . )

3-   سنگ هایی كه ظاهر برشی دارند یعنی قطعات مختلف در سیمانی به هم متصل هستند. قطعا متفاوت مزبور نشانه‌ای ار الصاق آن‌ها است. با توجه به اینكه نظیر این نمونه‌ها در متئوریت‌ها هم دیده شده است. لذا چنین استنباط می‌شود كه بر اثر برخورد سنگ‌های آسمانی بخش‌هایی از خاك ماه و متئوریت بر اثر برخورد به هم متراكم و سخت شده و احتمالاً با وقوع ذوب بخشی به صورت برشی در آمده است .

4-    مطالعات دقیق تر بعضی از سنگ های ماه نشان داد كه انواعی فقیر از پلاژیو كلاز بوده و از نظر شیمیایی هم وضع كاملاً استثنایی دارند . یعنی برخلاف آنورتوزیت ها و سنگ‌های بازالت عادی سطح ماه سرشار از پتاسیم، فسفر و عناصر خاك‌های نادر است این سنگ ها را كریپ نامیدند یعنی سنگ هایی با پتاسیم ، عناصر خاك های نادر و فسفر كه مخف كلمه كریپ است . اكثر كریپ ها از نوع برشی می باشند . سن آن ها نیز زیاد و 4/4 میلیارد سال دارند . چنان كه خواهیم دید محل این سنگ ها در زیر سنگ های بازالتی و آنورتوزیت های سطح سازنده ماه است .

ماه

 

سن سنگ های ماه :

آزمایش هایی كه برای تعیین سن مطلق نمونه ها در آزمایشگاههای مختلف و با روش های متفاوت تعیین سن ( روش های روبیدیوم استرانسیوم اورانیوم سرب و حتی روش پتاسیم آرگون ) انجام شد نتایج یكسانی رابه همراه داشت ( لازم است گفته شود كه این آزمایش ها در چندین آزمایشگاه معتبر جهان انجام گردید . ) كه عبارتند از :

-          نمونه های سنگی دریای آرامش ( بازالت ها ) 8/3 میلیارد سال دداشته اند .

-     خاك و غبار ماه سنی بیش از بازالت های مذكور و معادل سن زمین و سنگ های آسمانی یعنی 5/4 میلیارد سال داشته اند .

با مقایسه دو سن حاصل مشاهده می كنیم كه این امر با مهم ترین اصول چینه شناسی متناقض است یعنی بخش سطحی ماه نسبت به سنگ های زیرین قدیمی تر است . به همین دلیل بعضی از محققین عجولانه اظهار داشتند كه منشا غبارهای ماه خارج از ماه و احتمالاً غبارها و خاك های مزبور از منشا سنگ های آسمانی است و لی آزمایش‌های شیمیایی و شیمی ایزوتوپی بعضی عناصر ثابت نمود كه تركیب شیمیایی خاك های سطحی و بازالت زیرین مشابه هم است . بعدها برای این اختلاف سن عنوان گردید كه خاك مزبور میانگینی از كل سنگ‌های ماه است كه به علت تصادم و برخورد، بخش‌های مهمی از آن متلاشی و در سطح ماه پراكنده شده است .

-          كریپ ها نیز سنی معادل 4/4 میلیارد سال داشته اند .

-     با فرود آپولوی 12 در اقیانوس توفان ها ، فضانوردان با امكاناتی كه به همراه داشتند كلكسیون گرانبهایی از سنگ‌های ماه با خود به زمین آوردند. محل فرود آن ها نیز از بازالت ساخته شده بود كه ظاهر آن ها گاهی مانند گدازه های  آتشفشانی و گاهی برشی بود . سن سنگ های بازالتی این منطقه 25/3 میلیارد سال به دست آمد. بنابراین باید باید برای اختلاف سن سنگ‌های بازالتی مناطق مختلف توضیح قانع كننده ای ارائه شود .

كانی شناسی ماه :

كانی شناسی ماه به پیچیدگی كانی شناسی زمین نیست . مهم ترین تفاوت ، فقدان كانی های آبدار میكاها و آمفیبولها و دیگر كانیهایی است كه از محلول‌های آبی ته نشین می‌شوند. كانیهای عمده ماه عبارتند از پلاژیوكلاركالسیك و پیروكسن . این ها همراه با ایلمینت ها ، قسمت عمده بازالت ماه را تشكیسل می دهند . كانیهای منعمولی عبارتند از اولیوین ، تریدیمیت كریستوبالیت . دو نوع كانی SiO2 از تشكیل شده اند ولی شرایط تشكیل آن ها در دمای خیلی بالاست و پیروكسن فروئیت CaFe6(Sio3)7 كه كانی جدیدی است شبیه پیروكسن. كانیهایی كه همراه كانیهای اصلی هستند كمتر از 1 درصد هستند و عبارتند از آهن فلزی و نیكل ، تروكالیت ، كرومیت ، اولوواپسینل دو فسفات آپاتیت و تیلوكیت و اكسید جدیدی به نام آرماكولیت .

نكته بسیار جالب وجود مقدار كمی مواد سنگی حاوی كوارتز و فله سپات پتاسیم است كه در برش و چند نمونه از ذرات ریز پیدا شده است . این كانیها از اجزای عمده سنگ گرانیت هستند .

 

نحوه سرد شدن كره ماه :

در طی 10 سال اخیر در مطالعه سنگ های مختلف ماه ، تجزیه شیمیایی و تعیین سن مطلق نتایجی به دست آورده‌اند كه خلاصه آن چنین است:

در حدود 4/4 تا 5/4 میلیارد سال قبل به استثنای قشر نازكی از سطح ماه قسمت اعظم آن به حالت مایع بود و اتاق ماگمایی عظیمی در زیر قشر مزبور وجود داشت. این حالت را می‌توان با اقیانوس عظیمی از ماگما مقایسه نمود . آشیانه ماگمایی مزبور به تدریج از بیرون سرد شد و در ان بلورهایی تشكیل گردید و به این ترتیب حمام مذاب یكنواخت اولیه به مخلوطی از بلورها و مایع مذاب تبدیل شد . تدریجاً بلورها از مایع جدا گردید : بلورهای سبك‌تر یعنی پلاژیوكلازهای كلسیك به سطح مایع مذاب رسیدند و به این ترتیب قشر آنورتوزیت متبلور و خاكستری رنگ را تشكیل داد و بلورهای سنگین مانند اولیوین و پیروكسن به كف اطاق ماگمایی سقوط كردند .

به این ترتیب كوههای پلاژیوكلازدار در ساختمان پوسته اولیه ماه شكل گرفت . جدایش بلورها ادامه یافت و از مقدار مایع مذاب باقیمانده تدریجاً كاسته شد و چون بعضی از عناصر شیمیایی مانند پتاسیم فسفر و خاك های نادر توانستند در ساختمان پلاژیوكلازدار و یا در بلورهای اولیوین و پیروكسن متمركز شوند لذا مقدار آن ها در مایع باقیمانده زیرین رفته رفته زیادتر شد و به این ترتیب سنگ های استثنایی كریپ در زیر آنورتوزیت ها با سنی 4/4 مكیلیارد سال به وجود آمد . تمام پدیده های فوق در3/4 میلیارد سال باید به اتمام رسیده باشد .

از این زمان ماه حالت خمیری داشته و امكان تفریق زیاد تر در آن ها فراهم نبوده است .

در عین حال سطح آن در معرض برخورد و اصابت سنگ های آسمانی قرار داشت و در نتیجه دهانه هایی با ابعاد مختلف در آن به وجود آمد ( منظره آبله گون ) درون ماه در حال سرد شدن بود ولی برخوردها و تصا دم سرعت سرد شدن را كاهش داد .

با این برخوردها و تصادمات درجه حرارت درون ماه به كندی كاسته می شود و شاید بتوان گفت كه تا مدت ها درجه حرارت درون ماه ثابت و برقرار ماند این عمل همراه با تخریب موادذ رادیواكتیو سنگ های سازنده ماه به ویژه اورانیوم و توریوم در ثابت ماندن درجه حرارت درون ماه كمك كرد . احتمالاً با برخورد اتفاقی سنگ های آسمانی بزرگ درجه حرارت درون ماه ززیادتر شد و ذوب به وقع پیوست و به این ترتیب در محل زخم های ناشی از برخوردها مواد مذاب به سطح ماه رسید و با توجه به سیالیت زیاد آن ها وفور مواد مذاب گودی ها پر شد و دریاهای ماه به وجود آمد . علت اختلاف سن بازالت ها هم مربوط به برخوردهادبا سن متفاوت بود كه مواددمذاب دیگری را به سطح ماه آورده است .

با كاهش سقوط سنگ های آسمانی از یك طرف و تخلیه مواددمذاب از درون ماه درجه حرارت درونی كاسته شد و در نتیجه داخل ماه برای همیشه سرد شد .

امروزه فقط در بخش مركزی ماه كه تنها 200 كیلومتر قطر دارد اختصاصات حالت خمیری مورد قبول و تائید زلزله شناسان است كه خود آخرین شاهد از درون گرم ماه به شمار می آید . از تقریباً 2/3 میلیارد سال قبل به ماه صورت سیاره ای مرده در آمد و تنها برخورد سنگ های آسمانی بر سطح آن و شاید سفر فضانوردان به ان گاه آرامش و سكون آن را بر هم می زند .

 

 

برچسب ها :ماه ,سنگ شناسی ماه ,دریاهای ماه ,كوه های ماه ,شتاب گرانشی ماه ,

author نوشته: سعید طهماسبی دهكردی date تاریخ: چهارشنبه 30 دی 1388 date نظر